ABD Başkanı Donald Trump, İran'ın nükleer programıyla bağlantılı olan ve "Kazma Dağı" (Pickaxe Mountain) olarak bilinen tesisi hedef almakla tehdit etti. Söz konusu tesis, İran'ın en önemli nükleer merkezlerinden biri olan Natanz yakınlarında, yerin derinliklerine inşa edilen ağır korumalı bir yer altı kompleksi olarak biliniyor.
Trump, 13 Temmuz'da verdiği bir röportajda, "Kazma Dağı'nı yok edeceğiz. İranlılara hazırlanmalarını söyleyin." ifadelerini kullandı.
Kazma Dağı, Tahran'ın yaklaşık 220 kilometre güneyinde, Natanz Nükleer Kompleksi'nin ise yaklaşık 2 kilometre yakınında yer alıyor.
Natanz'da bulunan ve İran'ın iki uranyum zenginleştirme tesisine ev sahipliği yapan nükleer merkez, ABD ve israilin 28 Şubat'ta başlattığı savaş sırasında ve geçen yıl yaşanan 12 günlük çatışmalarda bombalanmıştı.
Ancak ABD merkezli Bilim ve Uluslararası Güvenlik Enstitüsü'ne (Institute for Science and International Security - ISIS) göre, inşası halen devam eden Kazma Dağı tesisi bu iki saldırıda da hedef alınmadı.
Dağın zirvesi deniz seviyesinden yaklaşık 1.600 metre yüksekte bulunuyor.
Natanz'da biri yer üstünde, diğeri yer altında olmak üzere iki uranyum zenginleştirme tesisi faaliyet gösteriyordu.
Birleşmiş Milletler'e bağlı Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), yer üstündeki tesisin tamamen imha edildiğini iddia etti.
Tesisin geçmişi
Kazma Dağı, İran nükleer programının bir parçası olarak görülüyor.
Bilim ve Uluslararası Güvenlik Enstitüsü'ne göre tesisin inşası, 2020 yılında Natanz'da meydana gelen ve İran'ın "sabotaj" olarak nitelendirdiği patlamanın ardından başladı.
İranlı yetkililer, söz konusu sabotajın gelişmiş santrifüjlerin üretimini ciddi şekilde sekteye uğrattığını açıklamıştı.
Aynı yılın eylül ayında dönemin İran Atom Enerjisi Kurumu Başkanı Ali Ekber Salihi, Natanz yakınındaki dağın kalbinde, gelişmiş santrifüjlerin üretimi için daha modern, daha büyük ve daha kapsamlı bir tesis inşa etmeye başladıklarını duyurmuştu.
UAEA Başkanı Rafael Grossi de mart ayında PBS Frontline'a verdiği röportajda, İran'ın Kazma Dağı'nda nükleer faaliyet yürütme niyetini daha önce açıkladığını hatırlatarak, "Bu, en hassas tesislerini yer altına taşıma yönündeki sistematik planlarının bir parçasıydı." dedi.
İran burada ne inşa etti?
Uydu görüntülerini analiz eden Bilim ve Uluslararası Güvenlik Enstitüsü'ne göre tesiste, aynı yer altı kompleksine ulaştığı değerlendirilen iki giriş bulunuyor.
Kompleksin dağın altında en az 100 metre derinliğe ulaştığı tahmin ediliyor.
Enstitünün 14 Temmuz tarihli raporunda, tesisin geniş güvenlik çevresiyle korunduğu ve tünel girişlerinin yoğun şekilde güçlendirildiği belirtildi.
Raporda ayrıca doğudaki iki tünel girişinin savaşların ardından kara araçlarının girişini zorlaştırmak amacıyla kısmen toprakla kapatıldığı, ancak tamamen kapatılmadığı ifade edildi.
Dış Politika Araştırma Enstitüsü araştırmacısı Sam Lair, Reuters'a yaptığı değerlendirmede girişlerin güçlendirilmesinin, sığınak delici bombalarla hedef alınmasını daha da zorlaştıracağını söyledi.
Tesis faaliyette mi, amacı ne?
Trump, 13 Temmuz'daki açıklamasında şu ifadeleri kullandı:
"Orada herhangi bir faaliyet görmüyoruz. Nükleer programları iyi gitmiyor. Ne zaman bir hareketlilik tespit etsek bombalıyoruz. Bu yüzden bu konu hakkında konuşmaktan hoşlanmıyorlar. Ancak büyük ihtimalle Kazma Dağı'na yakın zamanda bir saldırı düzenleyeceğiz."
Bilim ve Uluslararası Güvenlik Enstitüsü ise değerlendirmesinde tesisin henüz faaliyete geçmediğini ancak inşaat çalışmalarının sürdüğünü bildirdi.
Raporda, yalnızca uydu görüntülerine bakılarak tesisin ne zaman faaliyete başlayacağının belirlenemeyeceği kaydedildi.
Enstitü ayrıca, İran'ın santrifüj üretim altyapısının tahrip edilmesi nedeniyle burada hala büyük ölçekli bir montaj tesisi kurmayı planlayıp planlamadığının belirsiz olduğunu ifade etti.
Bununla birlikte raporda, İran'ın santrifüj üretim kapasitesini yeniden kurması halinde Kazma Dağı'nda nükleer silah programına hizmet edebilecek daha küçük ölçekli bir santrifüj montaj tesisi oluşturabileceği değerlendirildi.
Tesis nasıl hedef alınabilir?
Uzmanlara göre kompleksin çok derinde bulunması nedeniyle ABD envanterindeki en güçlü sığınak delici bombaların bile hedefe ulaşması son derece zor.
Bilim ve Uluslararası Güvenlik Enstitüsü, tesisin kara kuvvetleri tarafından düzenlenecek bir operasyon veya sabotaj için hava saldırılarına kıyasla daha uygun bir hedef olabileceğini belirtti.
