Gübre sektöründeki yöneticiler ve analistler, Orta Doğu’daki artan gerilimin bölgede gübre üretimi ve ihracatını aksattığını, bunun da küresel arzı azaltarak gıda fiyatlarının yükselmesi endişesini artırdığını belirtti.
İngiliz Financial Times gazetesinin aktardığına göre uzmanlar, mevcut krizin küresel tarım ve gıda zinciri üzerinde ciddi etkiler oluşturabileceği uyarısında bulundu.
Orta Doğu, dünyanın en büyük gübre üreticilerinden biri olarak öne çıkarken Hürmüz Boğazı da ihracat için hayati bir deniz yolu konumunda bulunuyor. Enerji Araştırma Merkezi (CRU) verilerine göre küresel üre ihracatının yaklaşık %35’i bu boğazdan geçiyor.
Üre, dünyada en yaygın kullanılan azotlu gübrelerden biri olup küresel gıda üretiminin yaklaşık yarısının temelini oluşturuyor.
Ayrıca boğazdan dünya kükürt ihracatının yaklaşık %45’i geçiyor. Kükürt, fosfatlı gübre üretiminde temel bir bileşen olarak kullanılıyor. Bunun yanı sıra büyük miktarda amonyak da aynı hat üzerinden taşınıyor ve bu madde de azotlu gübrelerin ana bileşenlerinden biri.
Avrupa’nın en büyük gübre şirketlerinden Yara Group’un CEO’su Svein Tore Holsether, konunun küresel gıda üretimi açısından son derece kritik olduğunu belirterek şu uyarıda bulundu:
“Bunun küresel gıda üretimi açısından ne anlama gelebileceğini küçümsememeliyiz. Şu anda herkes petrol ve gazı konuşuyor ancak kriz gübre sektörünü de ciddi şekilde etkiliyor.”
Holsether, gübrelerin tarlalara ulaşmaması halinde ilk hasatta ürün veriminin %50’ye kadar düşebileceğini söyledi.
Uzmanların hesaplamalarına göre, mevcut aksama devam ederse ekmek fiyatları 6 ila 10 hafta içinde, yumurta fiyatları birkaç ay içinde, tavuk ve domuz eti fiyatları ise yaklaşık 6 ay içinde yükselmeye başlayabilir.
Gübre fiyatlarında şimdiden ciddi artışlar görülmeye başladı. Argus verilerine göre Orta Doğu’da granül üre fiyatları cuma gününden bu yana yaklaşık 130 dolar artarak ton başına 575 ile 650 dolar arasına yükseldi. Aynı dönemde Mısır’ın ihracat fiyatları da yaklaşık 125 dolar artarak ton başına 610 ile 625 dolar seviyesine çıktı.
Avrupa’da amonyak vadeli işlemleri de yükseliş gösterdi. Nisan ayı için bin tonluk bir sevkiyatın fiyatı ton başına 725 dolara ulaştı ve bu, şubat ayı ortasında kaydedilen son işlem fiyatından yaklaşık 130 dolar daha yüksek.
Analistler, mevcut krizin 2022’de Ukrayna savaşının yol açtığı gıda şokundan bile daha yıkıcı olabileceğini değerlendiriyor. O dönemde enerji ve gübre maliyetleri hızla yükselmiş, küresel gıda fiyatları rekor seviyelere çıkmıştı.
CRU’nun gübre bölümünün başkanı Chris Lawson, 2022’de piyasanın uyum sağlayabildiğini çünkü Rusya’nın gübre ihracatının devam ettiğini hatırlattı. Lawson’a göre bu kez fark, Hürmüz Boğazı’nın kapanmasının ihracat için fiziksel bir engel oluşturması.
Gıda sistemleri uzmanı Raj Patel ise mevcut krizin etkisinin daha geniş çaplı olabileceğini belirtti. Patel, Ukrayna krizinin etkisinin hızlı hissedildiğini çünkü Ukrayna’nın dünya için önemli bir buğday tedarikçisi olduğunu vurguladı.
Kriz şimdiden üretimi de etkilemeye başladı. Geçen yıl yaklaşık 5,4 milyon ton üre ihraç eden ve küresel deniz ticaretinin yaklaşık %10’unu oluşturan QatarEnergy, Ras Laffan kompleksine yönelik bir insansız hava aracı saldırısının ardından kükürt, amonyak ve üre üretimini durdurduğunu açıkladı.
Enerji fiyatları da gübre sektörünü zorlayan bir başka faktör. Çünkü doğal gaz, amonyak ve üre gibi azotlu gübrelerin üretiminde temel ham madde olarak kullanılıyor. Bu nedenle gaz fiyatlarındaki artış üretim maliyetlerini doğrudan yükseltiyor.
Holsether, Yara’nın Avrupa’daki gübre üretiminde kullandığı gazın fiyatının cuma günü milyon İngiliz termal birimi başına 10,6 dolardan pazartesi günü 20 doların üzerine çıktığını söyledi.
Bu gelişmeler, çiftçiler için kritik bir dönemde yaşanıyor. Avrupa ve Kuzey Yarımküre’nin birçok bölgesinde çiftçiler ilkbahar gübreleme sezonuna hazırlanıyor ve bu dönemde tarlalara verilen besinler yılın ilerleyen dönemindeki mahsul verimini belirliyor.
Holsether, krizden en çok kırılgan toplum kesimlerinin etkileneceği uyarısında bulundu. 2022’de yaşanan gıda krizinin dünyanın birçok bölgesinde açlığı artırdığını hatırlatan Holsether, benzer bir riskin yeniden ortaya çıkabileceğini söyledi.