Ağrı, jeolojik konumu itibarıyla Türkiye’nin sismik açıdan en hareketli bölgelerinden biri olan Doğu Anadolu Fay Zonu ve yerel volkanik fay hatlarının etkisi altındadır. Şehir tarih boyunca hem doğrudan kendi merkezli hem de komşu bölgelerdeki (Van, Iğdır gibi) fayların kırılmasıyla büyük yıkımlar yaşamıştır.
1. Ağrı'da Meydana Gelen Büyük Depremler ve Bilançoları
Ağrı tarihinde kaydedilen en büyük ve en ilginç deprem, doğrudan Ağrı Dağı ile ilişkilidir.
1840 Ahura (Ağrı Dağı) Depremi (Büyüklük: 7.4):
Tarih: 2 Temmuz 1840.
Bilanço: Yaklaşık 10.000 kişi hayatını kaybetti.
Detaylar: Bu deprem sadece bir sarsıntı değil, aynı zamanda Ağrı Dağı'nda devasa bir heyelanı ve volkanik bir patlamayı (freatik patlama) tetiklemiştir. Dağın yamacındaki Ahura köyü ve tarihi manastır, yukarıdan gelen kaya ve çamur akıntısı altında kalarak tamamen yok olmuştur. Doğubayazıt kalesi ve çevresindeki köyler harabeye dönmüştür.
1976 Çaldıran-Muradiye Depremi (Büyüklük: 7.5):
Tarih: 24 Kasım 1976.
Ağrı'ya Etkisi: Merkez üssü Van olmasına rağmen Ağrı'nın Diyadin ve Taşlıçay ilçelerinde çok ağır hasar ve can kayıpları meydana gelmiştir. Bölgede toplam 3.840 kişi hayatını kaybetmiş, binlerce bina yıkılmıştır. Sarsıntının yanı sıra o gece hava sıcaklığının -17 dereceye düşmesi nedeniyle donarak ölenler de olmuştur.
2004 Doğubayazıt Depremi (Büyüklük: 5.1 / 5.2):
Tarih: 2 Temmuz 2004.
Bilanço: 18 kişi hayatını kaybetti, 32 kişi yaralandı.
Hasar: Orta büyüklükte olmasına rağmen kerpiç yapıların dayanıksızlığı nedeniyle Yığınçal köyü başta olmak üzere yaklaşık 1000 bina hasar almıştır.
2. Yıkım Oldu mu?
Evet, Ağrı'da depremler tarihsel olarak çok ciddi yıkımlara yol açmıştır. Özellikle bölgenin geleneksel mimarisi olan kerpiç ve yığma taş binalar, şiddetli sarsıntılara karşı direnç gösteremediği için en küçük depremlerde bile ağır hasarlar oluşmuştur. 1840 depreminde koca bir köyün (Ahura) haritadan silinmesi ve 1976'da ilçelerin büyük oranda yıkılması bunun en net kanıtlarıdır.
3. Ağrı Hangi Fay Hattı Üzerinde Duruyor?
Ağrı, tek bir hat üzerinde değil, birkaç önemli fay sisteminin kavşağında yer alır:
Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF): Şehrin genel sismik karakterini belirleyen ana sistemdir.
Balık Gölü Fay Hattı: 1840 yılındaki büyük yıkıma neden olan ve Ağrı Dağı yakınlarından geçen oldukça aktif bir hattır.
Çaldıran Fayı: Ağrı'nın güneyini etkileyen ve 1976'daki gibi yıkıcı depremler üretebilen bir hattır.
Doğubayazıt ve Tutak Fayları: Bölgesel olarak orta şiddette ama sığ (yüzeye yakın) depremler üreterek yerel hasara yol açan diri faylardır.
Özetle: Ağrı, hem Doğu Anadolu Fay Hattı hem de bölgedeki sönmüş yanardağların (Ağrı ve Tendürek) çevresindeki yerel faylar nedeniyle yüksek riskli bir deprem bölgesidir.
