İslam kültüründe alim; Allah'ın kitabı Kur'an-ı Mübin ve Resulullah sallellahu aleyhi vesellemin sünneti başta olmak üzere İslami ilimlerden yeterince haberdar olup ileri seviyede bir birikime ulaştıktan sonra topluma önderlik eden kişilere denir. Gerçek alimler, toplum sosyolojisini en iyi bilen ve bildikleriyle amel eden kimselerdir.
Âlimlerin, bilinmesi farz olan ilimlerde ilerleyip ihtisas sahibi olmaları, belli seviyede bu ilimleri elde ettikten sonra, daha geniş bir alanda söz sahibi olacak kadar özel bir sahada ilerlemesi gerekir. İslam toplumunda tefsir, hadis, fıkıh, kelam, ahlak ve siyer gibi ilimlerde otorite sahibi alimlerin varlığı bir zarurettir. Bunların sayısı arttıkça manevi olarak toplum daha da gelişir ve rahat eder.
Âlimin en önemli görevi tebliğ ve irşaddır; emri bil maruf, nehyi anil münker görevini icra etmektir. Toplumda Allah'ın emir ve yasaklarının tam anlamıyla uygulanıp uygulanmadığını, yöneticilerin Allah'ın hükümlerini uygulamada titiz davranıp davranmadıklarını kontrol etmek ve gerektiğinde yöneticileri uyarmak alimlerin en başta gelen görevlerindendir.
Âlim, ümmetin önderi demektir. Âlim, her hususta İslam'ın izzetini koruyan, İslam'ın hayata hakim kılınması için topluma ruh veren, Allah'ın ahkamını uygulama hususunda ihmalkar davranan yöneticileri doğru yola yönlendiren kimsedir.
Yöneticiler zulüm ve adaletsizliğe sapınca alimin görevi, pervasızca onları uyarmaktır. Şayet devam ederlerse hemen yolunu ayırmak ve onlara karşı ciddi tavır takınmak durumundadır. Bu tavır, onların hem Allah katında hem de insanlar nezdinde heybetini, değer ve itibarlarını daha da artıracaktır. Yoksa Allah'ın emirlerini çiğneyen yöneticilere yaltaklık eden İsrailoğulları alimlerinden bir farkı kalmayacaktır.
İslam, daima alimlerin izzet ve itibarını korumuş, onlara gereken en güzel mevkii vermiştir: "Allah'ın kulları arasında ondan en çok korkan alimlerdir." (Fatır, 28) "Bilmiyorsanız ilim erbabına sorunuz." (Nahl, 43) Ayetleriyle Kur'an'ın alimlere ne derece değer ve itibar verdiğini göstermektedir.
Peygamberimiz sallellahu aleyhi vesellem, birçok hadisi şeriflerinde, alimlerden övgüyle bahsetmiştir. İşte o hadislerden bazıları: "Allah, insanları ilimleriyle irşad edip onlara ilmini duyuran kimseyi toplum nezdinde sözü dinlenir kimse kılar." (İmam Ahmed)
"Allah'u Teala kıyamet günü (Rabbani) alimleri toplayıp şöyle ferman buyuracak: "Ben size sırf hayır murad ettim. Bunun için de kalplerinize hikmeti koydum. Haydi, girin Cennetime. İşlediğiniz bütün kusurları mağfiret ettim." (İmam Ahmed)
Ebu Derda'dan rivayet edilen bir hadisi şerifte Resulullah sallellahu aleyhi vesellem, alimleri şu şekilde müjdelemiştir: "Her kim ilim talep etmek için bir yola koyulursa; Allah onu Cennet yollarından bir yola koyar, ilim talebelerine melekler kanatlarını gererler. Bunu o alimin uğraşından hoşlandıkları için yaparlar. Peygamberler ne dinar ne de dirhem miras bırakmadılar. Onlar yalnız ilmi miras bıraktılar. Şu halde onu alan çok büyük bir nasip almış olur." (Buhari, Müslim)
İlmiyle amel eden alimin emrine itaat gerekir. Hak yolda ve hayra götüren bir hususta alimin yaptığı tavsiyeye uymak müminler için vaciptir. Ancak Allah'ın razı olmadığı ve Allah'ın emretmediği, dinde olmayan bir bidati tavsiye eden alimin tavsiyesine uyulmaz.
Sonuç olarak alimler, Allah'ın hükmünü uygulamada titiz davranan rehberlerdir. Âlimler toplumu yönetenlere görevlerini hatırlatan en üst mercidirler. İnsanlar, alimlerin doğru yolu izledikleri ve doğru yolda yöneticilere rehberlik ettikleri müddetçe ancak toplumlar ayakta kalabilir. Çünkü alimler toplumun tuzudur. Tuz eksik veya fazla olunca her şeyin tadı bozulur.