Arapça’da 12 farklı ay ismi vardır. Ancak bunlardan sadece birinin ismi Kur'an-ı Kerim’de açıkça zikredilmiştir ki bu ay Ramazan ayıdır.
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ
Ramazan ayı, insanlara yol gösterici, doğrunun ve doğruyu eğriden ayırmanın açık delilleri olarak Kur'an'ın indirildiği aydır. (Bakara Suresi, 185. Ayet)
Kur'an-ı Kerim’de ayrıca Ramazan ayının içerisinde gizli olan Kadir Gecesinden de söz edilmiş, bu gece bin aydan hayırlı bir gece olarak tanımlanmıştır. Yani Ramazan ayı öyle bir aydır ki, bin aydan daha hayırlı olan tek bir geceyi içerisinde barındırır.
إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ. وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ. لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ. تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ. سَلامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ.
Şüphesiz biz onu (Kur’an’ı) Kadir Gecesi’nde indirdik. Kadir Gecesi’nin ne olduğunu sen nerden bileceksin? Kadir Gecesi bin aydan daha hayırlıdır. Melekler ve Ruh o gece, Rablerinin izniyle her türlü iş için iner de iner. O gece, tan yerinin ağarmasına kadar bir esenliktir.
Ramazan İsminin Semantik Kökeni
Bilindiği gibi Arapça kelimelerin çok büyük bir çoğunluğunun kökeni sülasi mücerredlere dayanır. Yani 3 sessiz harften oluşurlar. Örneğin “müzakere” kelimesi “z-k-r” harflerinden türetilmiştir. Bu bağlamda ramazan kelimesi, Arapça "r-m-d" (ر م ض) kökünden gelmiştir.
R-m-d kökü Semantik açıdan incelendiğinde "ramad" mastarıyla doğrudan ilişkilidir. Ramad; "şiddetli sıcaklık", "güneşin hararetiyle taşların ve toprağın yanıp kızması" anlamına gelir. Mekke döneminde müşriklerin Müslümanlara işkence yaptıkları yere Ramda vadisi denirdi. O öyle bir vadiydi ki, çıplak ayakla taşa basanın ayağının altı pişerdi.
Bu kökten türeyen diğer kavramların birbirleriyle kurduğu anlam bağına baktığımızda semantik kök daha net anlaşılacaktır:
- Ramdâ (الرمضاء): Güneşin şiddetli sıcağından kızmış yer, kızgın kum demektir. Ramazan ayı da müminin nefsini bu kızgın kumlar gibi terbiye eder.
- Armidâ (أرمضاء): Keskinleşmiş, iyice bilenmiş kılıç demektir. Nasıl ki demir ateşte yanarak saflaşır ve keskinleşirse, mümin de Ramazan'ın manevi hararetiyle günahlarından sıyrılıp ruhunu keskinleştirir.
- Ramidatü'l-ganem (رمضت الغنم): Şiddetli sıcakta otlarken ciğerleri yanan koyunlar için kullanılan bir tabirdir. Ramazan'daki oruç ibadeti de açlık ve susuzlukla nefsin hararetini artırarak sabrı öğretir.
Filolojik analizler, bu aya Ramazan isminin verilme gerekçesini tespit etmekte zorlanmışlardır, zira kameri aylardan olan Ramazan ayı, mevsimsel olarak sabit değildir, oysa manası şiddetli sıcak ve hararet temeline oturmaktadır. Bu yüzden dil bilimciler bu ayın isminde gizlenen mananın fiziksel bir hararetten ziyade bir metafor olduğu sonucuna varmışlardır. Şöyle ki:
Bu ayın isminde gizlenen hararet ve tahrik, günahları yakıp yok eden ateş için benzetmedir. Yani güneşin şiddetli ve yakıcı ışınlarıyla toprağı mikroplardan temizlemesi gibi, ramazan ayı da müminin kalbini manevi kirlerden arındırır. Bu bağlamda Ramazan, sadece bir ayın ismi değil, ontolojik bir temizlenme ve saflaşma sürecinin adıdır.
- "Ramdâ" aynı zamanda "yaz sonunda, güz mevsiminin başında yağıp yeryüzünü tozlardan temizleyen yağmur" anlamına gelmektedir. Bu yaklaşım, Ramazan ayının müminin ruh dünyasında yaptığı temizliği anlatmak için uygun ve yerinde bir yaklaşım sunar.
Bu kadar akademik açıklamanın kafi olduğu kanaatiyle konumuzu daha anlaşılır genel bir düzlemde ele alacak olursak…
Popüler Kültürde ve Toplumda Ramazan İsminin Yeri
Ramazan ismi İslam coğrafyasında sadece bir ayın adı olarak kalmamış, halkın bu kutsal zamana duyduğu sevgi ve hürmetin göstergesi olarak çocuklara verilen en yaygın isimlerden biri haline gelmiştir. "Ramazan" ismi, ramazan ayının simgelediği bereketi, sabrı ve paylaşmayı çağrıştırdığından olsa gerek, sadece Anadolu’da değil, İslam coğrafyasının dört bir yanında popülaritesini her daim korumayı başarmıştır.
Maneviyatın doruğa çıktığı, genç nesillerin ibadet alışkanlığı kazandığı, sofraların paylaşıldığı ve toplumsal dayanışmanın zirve yaptığı bu ayın ismi, her zaman sıcaklık ve samimiyetle anılmaktadır.