Dünya genelinde gübre fiyatları yükseldi ve bölgedeki savaşın ardından fabrikaların kapanması ile gaz fiyatlarının artması üretim maliyetlerini küresel ölçekte artırdığı için bu artışın kolay ya da hızlı şekilde gerilemesi beklenmiyor. Enerji ve gübre piyasaları konusunda uzman Argus Media’ya göre, Orta Doğu’da üre fiyatı birkaç hafta içinde %70 arttı.
2 Mart’ta Katar’daki Ras Laffan rafinerisi ve ona bağlı amonyak tesisi hedef alındı. Ayrıca Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan, İran ve Ürdün’deki gübre üretim tesisleri faaliyetlerini durdurdu ya da azalttı. Katar’da ise dünya üre ticaretinin %14’ünü karşılayan “QAFCO” kompleksi üretim yapıyordu; üre, dünya genelinde en yaygın kullanılan gübre türü olarak öne çıkıyor.
Hindistan ve Bangladeş’te de azotlu gübre üretimi yavaşladı. Bunun nedeni, üretimde kullanılan gazın maliyetinin aşırı yükselmesi nedeniyle tesislerin bu maliyeti karşılayamaması oldu.
Körfez bölgesi küresel gübre üretiminin yaklaşık %30’unu sağlarken, bölgedeki savaş tedarik zincirini ciddi şekilde sekteye uğrattı. Kpler verilerine göre yalnızca 6 gemi limanlardan ayrılabilirken, yaklaşık 40 gemi hâlâ beklemede.
Körfez ayrıca dünya genelinde ticareti yapılan kükürdün %50’sini üretiyor. Petrol rafinajından elde edilen bu ürünün fiyatı, özellikle batarya üretiminde kullanılan metallerin çıkarılmasında artan talep nedeniyle savaş öncesinde son iki yılda %600 yükselmişti. Argus Media’dan Sarah Marlow, fiyatların yüksek kalmaya devam edeceğini öngörüyor.
Körfez’de deniz taşımacılığı yeniden başlasa bile gübre piyasasının normale dönmesi uzun ve zorlu bir süreç olacak. Food and Agriculture Organization (FAO) uzmanı Maximo Torero, AFP’ye yaptığı açıklamada “zararın zaten oluştuğunu” belirtti.
Torero, Strait of Hormuz’un yeniden açılmasının ve gemi geçişlerinin sağlanmasının olumlu etkiler yaratacağını ancak bu etkinin sınırlı olacağını ifade etti. Bu durumun fiyat artışını durdurabileceğini ve aylık yaklaşık 3 ila 4 milyon tonluk askıda kalan gübre ticaretinin yeniden başlamasını sağlayabileceğini söyledi.
Ancak altyapıya verilen zararın kısa vadede onarılamayacağını ve kapalı tesislerin hemen faaliyete dönemeyeceğini vurguladı. Torero’ya göre, özellikle gaz fiyatlarının düşmesiyle azotlu gübrelerde fiyatlar gerileyebilir; ancak bu düşüş yavaş ve sınırlı olacak.
Uzman, yeni tarım sezonuna ilişkin kararların çoktan alındığını ve birçok yerde gübre kullanımının azaltıldığını belirtti. “Hürmüz Boğazı’nın açılması, gübrelerin tarımsal üretimdeki temel rolü nedeniyle ürünlerde daha fazla bozulmayı önleyebilir” dedi.
Bu yavaş toparlanmanın bir diğer nedeni ise küresel ölçekte koordineli stratejik rezervlerin bulunmaması ve fabrikaların yeniden faaliyete geçmesinin günler değil aylar alması olarak gösteriliyor. Ayrıca savaş nedeniyle mücbir sebep ilan edilerek iptal edilen sözleşmeler sonrası alıcıların yeniden piyasaya dönmesi de talebi artırarak fiyatları yukarı çekiyor.
Öte yandan Hindistan, Bangladeş, Pakistan, Sri Lanka, Sudan, Kenya, Somali, Türkiye ve Ürdün gibi Körfez gübrelerine büyük ölçüde bağımlı ülkeler için zamanın büyük ölçüde kaçtığı belirtiliyor. Ancak Asya’daki ikinci tarım sezonu için, gübrelerin 4 ila 6 hafta içinde ulaşması halinde durumun farklılaşabileceği ifade ediliyor.
Torero’ya göre ticaret ve üretimin yeniden başlamasının ardından fiyatların düşmesi 4 ila 8 hafta sürebilir. Ancak fiyatların savaş öncesi Şubat seviyelerine üçüncü çeyrekten önce dönmesi beklenmiyor; hatta bu yıl içinde tamamen eski seviyelere dönmeyebileceği değerlendiriliyor.
Bu kriz, gübre fiyatlarının zaten yüksek olduğu bir dönemde yaşandı. 2008 küresel krizinde ve 2022’deki Rusya-Ukrayna savaşı sonrasında da benzer sert artışlar görülmüştü. Sarah Marlow’a göre mevcut krizi daha tehlikeli kılan unsur, çok sayıda üretim bölgesini etkilemesi ve etkisinin Körfez dışına taşması.
Fosfat gübre üreticilerinin, kükürt ve amonyak gibi Körfez kaynaklı hammaddelere bağımlı olduğu ve maliyet artışları nedeniyle Fas, Tunus ve Güney Afrika’da üretimin son haftalarda azaltıldığı belirtildi.
FAO, uzun vadeli sözleşme yapılarının yeniden kurulmasının zaman alacağını ve bu dönemde fiyatların savaş öncesine göre %15 ila %20 daha yüksek seyredeceğini öngörüyor. Ayrıca gübre arzındaki şokun ürünlere etkisinin aylar içinde, ürünlerdeki düşüşün gıda fiyatlarına etkisinin ise birkaç ay daha sonra hissedileceği ve dünyanın şu anda bu kritik aşamada bulunduğu ifade ediliyor.